FRODE GRYTTEN OM BURNING

Tøm bensinkanna. Tenn fyrstikka. Løp.

Halvvegs ut i denne fabelaktige filmen dansar Hae-mi til tonane frå Miles Davis. Ho er rusa etter å ha røykt ein rev, ho river av seg kleda på overkroppen, rører seg med langsame rørsler, lagar pantomimefuglar med hendene, frie fuglar som flyg over mørkeblå skumringshimmel. Hae-mi er heime der ho voks opp, ute på landsbygda ein stad, like ved grensa mot Nord-Korea. Ho er heime igjen, og langt langt vekke.

Dei einaste tilskodarane til denne dansen, er dei to mennene i livet hennar, Jong-su og Ben. Dei sit på verandaen, flirande og småfulle. Jong-su er barndomsvennen, ein lausarbeidar med forfattardrømmar, så forelska i denne frimodige jenta som tilfeldigvis har dukka opp i hans liv på ny. Ben er den ferske kjærasten, ein litt glatt og mystisk mann som kjører Porsche, ein moderne Gatsby som tener altfor mykje pengar på eit vis som er meir enn uklart for folk rundt.

Klassisk Haruki Murakami, dette. Endå ein trekant som blir teikna opp: Gut elskar jente som er hekta på mann som eigentlig bare tenker på seg sjølv. Eg skal ikkje røpe kva som skjer i timen før den dansescena eller i timen som kjem etter den scena, men sjølve dansen ender i gråt. Hae-mi bryt saman og må legge seg inne på sofaen. Ho er sjølve motsatsen til sin nye kjæraste, som stolt proklamerer at han aldri nokon gong i sitt vaksne liv har felt ei tåre.

Lee Chang-dongs film er basert på ei 18 sider lang Murakami-novelle med tittelen «Brenne låver». Den japanske forfattaren er mest kjent for sine bisarre romanar, der nærmast alt kan skje. Plutselig finst det to månar oppe på himmelen. Personar på eit gjenglømt oljemåleri kan komme ut for å spionere på deg mens du har sex. Folk blir sitjande nede i brønnar i dagevis for å filosofere. Som forfattaren sjølv seier: – Når eg tenker etter, handlar så å seie alt det eg skriv, om ei eller anna form form for bisarre hendingar.

Likevel utspelar forteljingane seg i det dagligdagse, i det ordinære livet slik det blir levd av menneske overalt i den rike delen av verda. På det ytre plan skjer det sjeldan så mykje, folk kokar spaghetti, drikk sine doble latte, diskuterer jazz og stereoanlegg, treff kvarandre og flørtar med kvarandre, og om dei føler for det, ligg dei med kvarandre, nokre gongar fordi dei har lyst, nokre gongar fordi dei er fylt med keisemd eller melankoli.

Dramaet i Murakami forteljingar finst i ei lengt, eit sakn, eit tomrom på innsida, ei indre uro som etter omstendelig oppbygging, brått kan utarte i vald og overskridande handlingar. Det er som om Murakami pumpar eksplosjonsfarlig gass inn i sine historier, alle veit det, forfattaren veit det, lesaren veit det, den einaste som virrar rundt i det uvisse, er karakterane som på eit eller anna tidspunkt grip etter eska med fyrstikker.

Korfor må folk vere så einsame? Hos Haruki Murakami liknar folk satelittar som går i endelause banar i det ytre rom. Lydlause. Åleine. Så vidt synlige mot det svarte verdsrommet. I beste fall kan dei kople seg på kvarandre ei lita stund, der ute i det uendelige, her nede i det forgjengelige, utan løfte, utan framtid, utan bindingstid. Så blir dei kopla frå kvarandre igjen, mistar kvarandre, driv som metallskrap i drift. Sputnik Sweetheart.

På briljant vis skildrar Murakami moderne kjærleik. Det er ei distinkt notidskjensle i tekstane hans. Her ligg også forfattarens globale appell. Vi finn oss sjølv i dei framandgjorte, flytande karakterane. Dei som søker meining i eit ekstremt pengebasert liv. Dei som er kule og kjølige, men som ønsker å kople seg på eit kollektivt minne, eit moderskip. Vi gjenkjenner svolten hos dei som er mette.

Novella «Brenne låver» har alt dette. Eit underlig, lite drama mellom tre menneske som ikkje heilt finn ut av det med kvarandre. Det finst noko mystisk og uforklarlig i novella, noko som ikkje går heilt opp, noko som jobbar vidare i lesaren etter at den vesle forteljinga har gjort sin jobb.

Filmen «Burning» er trufast mot novellas kjerne, tilbakehalden og mystisk, kul og snål, men her får vi meir. Handlinga er flytta frå Japan til Sør-Korea, frå Tokyo til Seoul, karakterane er skrudd til og sterkare farga, dramaet er strekt ut og spissa. Hovudpersonen Jong-su er ein typisk Murakami-figur, vag og unnvikande og passiv, men denne versjonen tematiserer i tillegg unge menns aggresjon og raseri.

Filmen er også medvite om klasse og klasseskilje, noko som sjeldan blir problematisert hos Murakami. Nokre av dei finaste og vondaste scenane viser på finurlig vis fram korleis klasse fungerer på eit psykologisk plan, arrogansen hos dei urbane som har løfta seg over folk flest og audmjukinga hos dei rurale som blir hersa med. Verdas galskap finst òg som eit bakteppe, med propagandalydane frå andre sida av den koreanske grensa og tv-lydane frå ein aggressiv, amerikansk president.

Og det som ved første blikk kan sjå ut som eit tradisjonelt trekantdrama vider seg ut til å bli ein film om korleis det familiære og kjente sjeldan er akkurat slik vi trur. Her liknar Lee Chang-dong sin film på meisterskapen hos ein Hitchcock. Eit slør blir langsamt løfta vekk, og vi kikkar inn i noko djupt menneskelig som er både fascinerande og fullstendig skremmande.

Det finst eit interessant skifte i Haruki Murakamis skriving, og det fell saman med krakket i japansk økonomi i 1989. Om denne nedturen seier forfattaren sjølv: – Vi mista vår eiga forteljing. Vi trudde på styrken i fellesskapet og økonomien. Det var ein slags sjølvtillit som gikk tapt. Vi mista retningssansen.

Skrivinga hans gikk frå ein kul, overflatisk eskapisme i dei første romanane til meir medvite skriving, der karakteranes identitetsleiting er blitt til eit djupare forsøk på å nå fred og forsoning i seinkapitalismen. Heile tida må dei kjempe mot vondskap i ulike formar, forsøke å skape ei meining i livet, dei må trenge gjennom massiv motstand for å finne seg sjølv og ein type verdigheit.

Jong-su gjør sitt fortvilte og desperate forsøk i denne filmen som lenge ligg og ulmar, og som når rulletekstane endelig kjem, minner oss på at sjølv små gneistrar kan ha temperatur nok til å setje fyr på verda.

Frode Grytten